دليل‌هاى عقلى اثبات‌كننده معاد

معاد و دليل‌هاى عقلى آن

پس از وجود دليل‌هاى سمعى قطعى و ضرورت اسلام و دين بر اثبات معاد،نيازى به اثبات معاد توسّط استدلال‌هاى عقلى نيست؛ امّا برخى از آن‌ها را بنا بر عادت بيان مي‌كنيم:

 

حكمت خداوند

حدّ وسط در اين دليل،حكمت خداوند تعالى است و شكل قياسى اين دليل به صورت زير مي‌باشد:

مقدّمه 1: خداى تعالى حكيم است؛

مقدّمه 2: فرد حكيم،كار بيهوده و سفهى¹انجام نمي‌دهد؛ زيرا يا به ترجيح‌دادن مرجوح يا ترجّح‌دادن غيرمرجّح بازمي‌گردد و هر دو مورد بيان‌شده قبيح هستند؛

نـتـيجـه: خداى تعالى كار بيهوده و سفهى انجام نمي‌دهد.

اكنون قياس استثنايى زير را به آن مي‌افزاييم:

مقدّمه 1: اگر براى انسان معادى وجود نداشته باشد و در نهايت فانى شود² و فرق بين انسان خوب و انسان بد گذاشته نشده و از آن‌جا كه نتيجه عمل انسان به علّت غناى خدا به خدا باز نمي‌گردد،جزاى هر يك از انسان‌ها به خود آن‌ها نيز داده نشود³،و بدون هدف در اين دنيا گرفتار انواع مشكلات باشد،آفرينشش بيهوده خواهد بود؛

مقدّمه 2: خدا كار بيهوده انجام نمي‌دهد؛

نـتـيجه: حكمت خداى تعالى اقتضا مي‌كند كه انسان زندگى دائمى و معاد در قيامت داشته باشد.⁴

به طورى كه مي‌توان اين قياس استثنايى را از آيه «اَفحسبتم اَنّما خلقناكم عبثًا و اَنّكم اِلينا لا ترجعون،فتعالى الله المَلِكُ الحقُّ⁵» برداشت كرد كه بند اوّل اشاره به مقدّمه 1 و بند دوم اشاره به مقدّمه 2؛ پس مي‌توان گفت كه آفرينش انسان بهترين شاهد براى وقوع معاد است.⁶

نکته1: همچنين مكلّف‌كردن انسان به انجام برخى از امور توسّط خدا و وعده‌دادن خدا به جهانى جاودانى بر اساس انجام كارهاى كوچك تكليفى،معاد را اثبات مي‌كند.

نکته2: مثال تحمّل مشكلات دنيا بدون وجود معاد آن است كه شخصى چند فرد را به ميهمانى دعوت كند و علاوه بر اين كه براى آن‌ها خوردني‌ها و نوشيدني‌هاى مناسبى بياورد،چند حيوان درنده نيز داخل اتاق مهمانى نمايد. بديهى است كه اين كار در نزد عاقل‌ها بسيار قبيح است.

 

اثبات معاد مادّيّات و حيوانات از طريق دليل حكمت

برخى از بزرگان با استفاده از دليل حكمت،معاد جهان مادّه و حيوانات را اثبات كرده‌اند؛ امّا اين كار محلّ تأمّل است؛ زيرا مي‌توان گفت كه خلقت مادّه و حيوانات براى بهره‌گيرى انسان از آن‌ها بوده است⁷،به طورى كه با اين جواب آفرينش آن‌ها بيهوده و سفهى نمي‌گردد؛ البتّه اگر براى انسان معادى وجود نداشت،آفرينش تمام اين‌ها بيهوده بود.

 

پی‌نوشت‌ها:

كلّ این مباحث خلاصه كتاب «بدایة المعارف الالاهیه نوشته آیة الله خرازی» است.