انواع آیه‌های قرآن پیرامون اثبات معاد و احتجاج آن با منکِرینش

۞                آیه‌هایی که بر این نکته تأکید می‌کنند که برهانی بر نفی معاد وجود ندارد و به منزله خلع سلاح منکرین می‌باشند؛

۞                آیه‌هایی که به پدیده‌های مشابه معاد اشاره می‌کنند تا جلوی استبعاد را بگیرند؛

۞                آیه‌هایی که شبهات منکرین را رد و امکان وقوع معاد را تثبیت می‌کنند؛

۞                آیه‌هایی که معاد را به عنوان وعده تخلّف‌ناپذیر الهی معرّفی می‌نمایند و در واقع، وقوع معاد را از راهِ اخبار مُخبر صادق اثبات می‌کنند؛

۞                آیه‌هایی که اشاره به برهان عقلی بر ضرورت معاد دارند.

• سه نوع اوّل، ناظر به امکان معاد و دو نوع اخیر، ناظر به وقوع و ضرورت آن هستند.

 

بی‌دلیل‌بودن انکار معاد

یکی از شیوه‌های احتجاج قرآن با صاحبان عقاید باطل آن است که از آن‌ها درخواست دلیل می‌کند تا روشن شود که عقایدشان پایه عقلی و منطقی ندارد؛ چنان‌که در چندین آیه آمده است: ﴿قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ¹: بگو (ای پیامبر!) دلیلتان را بیاورید.﴾

نیز در موارد مشابهی با این لحن می‌فرماید که صاحبان این عقاید نادرست، علم و اعتقاد مطابق با واقع و مستند به برهان ندارند؛ بلکه به ظنّ و گمان بی‌دلیل و مخالف با واقع بسنده کرده‌اند.²

و در مورد منکرین معاد می‌فرماید: ﴿وَ‌ قٰالُوا مٰا هِی اِلاّ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ‌ نَحْییٰ وَ مٰا یهْلِکُنٰا اِلاَّ الدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ اِنْ هُمْ اِلاّ یظُنُّونَ³: و (کافران) گفتند: جز این زندگی دنیا حیاتی نیست که می‌میریم و زندگی می‌کنیم و جز روزگار چیزی ما را نابود نمی‌کند (در صورتی که) به این مطلب علمی ندارند و تنها گمانی می‌برند.﴾

همچنین در آیه‌های دیگری بر این نکته تأکید شده که انکار معاد تنها گمان بی‌دلیل و نادرستی است.⁴ البتّه ممکن است گمان‌های بی‌دلیل در صورتی که موافق هوای نفس باشد، مورد قبول هویٰپرستان واقع شود⁵ و در اثر رفتارهای متناسب با آن‌ها و ارتکاب گناهان تدریجاً به صورت اعتقادی جزمی جلوه کند⁶ و حتّی شخص بر چنین اعتقادی پافشاری نماید.⁷

• قرآن سخنان منکرین معاد را نقل کرده که غالباً چیزی بیش از استبعاد نیست و احیاناً اشاره به شبهات ضعیفی دارد که منشأ استبعاد و شکّ در امکان معاد شده است.⁸ از این رو از یک سو پدیده‌های مشابه معاد را یادآور می‌شود تا رفع استبعاد کند⁹ و از سوی دیگر به پاسخ شبهات اشاره می‌کند تا هیچ‌گونه شبهه‌ای باقی نماند و امکان وقوعی معاد کاملاً تثبیت شود؛ ولی به این مقدار نیز اکتفا نمی‌کند و علاوه بر حتمی‌بودن این وعده الهی و اتمام حجّت بر مردم به وسیله وحی، برهان عقلی بر ضرورت معاد نیز اشاره می‌کند.

 

پدیده‌های مشابه معاد

۞   رویش گیاه: زنده‌شدن انسان پس از مرگ از آن جهت که حیات مسبوق به موت است، شبیه روییدن گیاه در زمین پس از خشکی و مردگی آن می‌باشد. این تشبیه بسیار بیدارکننده است؛ امّا آن‌چه موجب ساده‌شمردنِ این پدیده و غفلت از اهمّیت آن شده، عادت‌کردن مردم به دیدن آن می‌باشد. قرآن برای دریدن این عادت بارها توجّه مردم را به این پدیده جلب و رستاخیز انسان‌ها را به آن تشبیه کرده است¹⁰ و از جمله می‌فرماید: ﴿فَانْظُرْ اِلیٰ آثٰارِ رَحْمَه اللهِ کَیفَ یحْیی الاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا اِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیی الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ¹¹﴾؛

۞    ویژگی‌های اصحاب کهف: قرآن پس از ذکر داستان اصحاب کهف می‌فرماید: ﴿وَ کَذٰلِکَ اَعْثَرْنٰا عَلَیهِمْ لِیعْلَمُوا اَنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ وَ اَنَّ السّٰاعَه آتِیه لاٰ رَیبَ فِیهٰا ...¹²: بدین‌سان مردم را بر ایشان (اصحاب کهف) آگاه ساختیم تا بدانند که وعده خدا راست است و قیامت خواهد آمد و جای شکّی در آن نیست.﴾ تشبیه این مورد از آن جهت است که هر خواب‌رفتنی شبیه مردن است و هر بیدارشدنی شبیه زنده‌شده پس از مرگ؛ لیکن در خواب‌های عادی اَعمال زیستی (بیولوژیک) بدن به طور طبیعی ادامه می‌یابد و بازگشت روح تعجّبی را برنمی‌انگیزد؛ امّا بدنی که سیصد سال از موادّ غذایی استفاده نکند می‌بایست طبق نظام جاری در طبیعت بمیرد و فاسد شود و آمادگی خود را برای بازگشت روح از دست بدهد؛ در نتیجه بازگشت به روح همیشه در گروی فراهم‌بودن اسباب و شرایط عادی و طبیعی نیست؛ لذا حیات مجدّد انسان هم هر چند بر خلاف نظام مرگ و زندگی در این عالم باشد، امتناعی نخواهد داشت و طبق وعده الهی تحقّق خواهد یافت؛

۞        زنده‌شدن غیرعادی حیوانات:  از جمله آن‌ها زنده‌شدن چهار مرغ به دست حضرت ابراهیم (عليه السلام) ¹³ و زنده‌شدن مَرکب سواری یکی از پیامبران است؛

۞        زنده‌شدن بعضی از انسان‌ها در همین جهان: مهم‌ترین تشبیه است. از جمله داستان یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل است ک در سفری عبورش بر مردمی افتاد که هلاک و متلاشی شده بودند و ناگهان به ذهنش خطور کرد که چگونه این مردم دوباره زنده خواهند شد! خدا جان او را گرفت و پس از یکصد سال دوباره زنده‌اش ساخت و به وی فرمود: «چه مدّت در این مکان توقّف کرده‌ای؟» او که گویا از خوابی برخاسته است، گفت: «یک روز یا بخشی از یک روز.» خطاب شد: «بلکه تو یکصد سال در این‌جا مانده‌ای! پس بنگر که از یک سوی آب و نانت سالم مانده و از سوی دیگر مرکب سواریت متلاشی شده است. اکنون بنگر که ما چگونه استخوان‌های این حیوان را بر روی هم سوار می‌کنیم و دوباره گوشت بر آن‌ها می‌پوشانیم و آن را زنده می‌سازیم.¹⁴ مورد دیگر داستان گروهی از بنی‌اسرائیل است که به حضرت موسی 7 گفتند: «ما تا خدا را آشکارا نبینیم، هرگز ایمان نخواهیم آورد!» و خدا آنان را با صاعقه‌ای هلاک کرد و سپس به درخواست حضرت موسی(على نبيّنا و آله و عليه السلام) دوباره آن‌ها را زنده نمود.¹⁵ مورد دیگر، زنده‌شدن یکی از بنی‌اسرائیل در زمان حضرت موسی 7 بود که مقتول گشته بود و به وسیله زدن پاره‌ای از پیکر یک گاو ذبح‌شده به او زنده‌شدن و در ذیل آن آمده است: ﴿کَذٰلِکَ یحْیی اللهُ الْمَوْتیٰ وَ یرِیکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ¹⁶﴾ همچنین زنده‌شدن بعضی از مردگان به اعجاز حضرت عیسی (على نبيّنا و آله و عليه السلام) را می‌توان نشانه‌ای بر امکان معاد قلمداد کرد.¹⁷

17. این بحث خلاصه‌ای از درس چهل و پنجم کتاب «آموزش عقائد» آقای مصباح یزدی است.